Klauzula rebus sic stantibus a wykonana umowa sprzedaży energii elektrycznej dla biznesu

energia elektryczna

W jednej ze spraw sądowych pojawiło się zagadnienie prawne czy do wykonanej już umowy sprzedaży energii elektrycznej można zastosować klazulę rebus sic stantibus prowadzącą do sądowego podwyższenia świadczenia pieniężnego odbiorcy energii elektrycznej.

Na początku należy wyjaśnić, na czym polega klauzula rebus sic stantibus.

Czy klauzulę stosuje się do towarów nabywanych na giełdzie towarowej?

Klauzula rebus sic stantibus pozwala na sądową modyfikację istniejącego stosunku zobowiązaniowego i w sposób wyjątkowy może być zastosowana w sytuacji wystąpienia nadzwyczajnej zmiany stosunków (art. 357(1) k.c.). Nadzwyczajną zmianę stosunków należy rozumieć jako pojawienie się okoliczności o nieoczekiwanym charakterze, których to okoliczności rozsądnie nie dało się przewidzieć. W orzecznictwie przyjmuje się, że gwałtowna zmiana cen, na określonym rynku, występująca w krótkim okresie czasu będzie taką nadzwyczajną zmianą stosunków (wyrok SN z 08 marca 2018 r., II CSK 303/17).

Nie zawsze jednak zmiana ceny na rynku (np.: giełdzie towarowej), będzie prowadzić do możliwości domagania się modyfikacji zobowiązania odbiorcy energii elektrycznej.

Jeśli umowa ma związek z prowadzoną działalnością gospodarczą sprzedawcy energii elektrycznej, którą to energię elektryczną sprzedawca pozyskuje z Towarowej Giełdzie Energii to już sam model biznesowy sprzedawcy jest obciążony szczególnym rodzajem ryzyka gospodarczego, które to ryzyko gospodarcze nie może być przerzucane na odbiorcę energii elektrycznej, nawet jeśli odbiorcą jest przedsiębiorca.

Oparcie modelu biznesowego na zawieraniu transakcji na giełdzie towarowej w założeniu jest związane z nieprzewidywalnymi ruchami cen, które wynikają ze złożonych okoliczności i uwarunkowań o charakterze nie tylko rynkowym, ale też społecznym i politycznym (dotyczy to szczególnie rynku obrotu paliwami i surowcami).

Zmiany cen towarów notowanych na giełdzie obrotu paliwami i surowcami nie są zjawiskami niezwykłymi, niespotykanymi, czy niezmiernie rzadkimi. Gwałtowne ruchy cen na tego typu rynkach należą do zjawisk normalnych, zwłaszcza gdy są rozciągnięte w czasie na przestrzeni kilkunastu miesięcy lub kilku lat. Takie zmiany cenowe należy zaliczyć do ryzyka gospodarczego, z jakim winien liczyć się przedsiębiorca oferujący sprzedaż energii elektrycznej, którą pozyskuje z zakupów na Towarowej Giełdzie Energii.

Jak to zostało wyjaśnione wyżej, w orzecznictwie sądowym ugruntowana jest linia orzecznicza, zgodnie z którą gwałtowna zmiana cen na określonym rynku może być traktowana jako nadzwyczajna zmiana stosunków, jednak tego poglądu nie można automatycznie rozciągać na  transakcje rynku giełdowego.

Czy klauzulę można ZASTOSOWAĆ do wykonanej już umowy?

Klauzula rebus sic stantibus nie może być stosowana do umowy już zrealizowanej. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem klauzula rebus sic stantibus nie służy modyfikowaniu stosunków prawnych już zrealizowanych. Klauzula ta nie ma służyć wyrównywaniu strat poniesionych wskutek wykonania zobowiązania zgodnie z jego treścią; przepisy te zostały przewidziane do zastosowania jedynie wobec istniejących zobowiązań (wyrok SN z dnia 3.06.2015 r. sygn. akt V CSK 589/14).

„duża” i „mała” klauzula rebus sic stantibus

Po trzecie, jest oczywistym, że tzw. „duża” klauzula rebus sic stantibus nie może odnosić się do świadczeń innych, niż niepieniężne. Zastosowanie normy prawnej z art. 357 (1) k.c. na świadczenie pieniężne godzi w zasadę nominalizmu oraz będzie prowadzić do zatarcia różnic pomiędzy „dużą” i „małą” klauzulą rebus sic stantibus.

Zgodnie bowiem z art. 358 1 § 1 k.c., jeżeli przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest suma pieniężna, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Zgodnie z zasadą nominalizmu spełnienie świadczenia pieniężnego następuje przez zapłatę objętej umową sumy nominalnej, bez względu na spadek lub wzrost siły nabywczej pieniądza i bez wyrównania powstałego na skutek tego uszczerbku majątkowego, ponoszonego przez jedną ze stron umowy.

Wyjątkiem od zasady nominalizmu jest możliwość dokonania zmiany wysokości świadczenia pieniężnego objętego umową, w zależności od zmian siły nabywczej pieniądza, na podstawie odpowiedniego przeliczenia, z uwagi na to, że przedmiotem świadczenia jest nie tyle suma jednostek pieniężnych, ile oznaczona wartość ekonomiczna, niezmienna w czasie, a wyrażona jedynie w odpowiedniej sumie pieniężnej. Odstępstwem od zasady nominalizmu waloryzacja sądowa (art. 358 1 § 3 k.c., tzw. „mała” klauzula rebus sic stantibus). Istotą waloryzacji sądowej zobowiązania pieniężnego jest wystąpienie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, lecz w trakcie realizacji umowy. Tzw. „małej” klauzuli rebus sic stantibus nie można więc zastosować do sytuacji, w której nie zmieniła się siła nabywcza pieniądza a tylko podlegały fluktuacji ceny giełdowe oferowanej przez sprzedawcę energii elektrycznej. Ta klauzula nie może być zastosowana także do zrealizowanych już umów, co wynika jednoznacznie z literalnego brzmienia „małej” klauzuli rebus sic stantibus.

Konkludując, że zgodnie z art. 358 (1) § 4 k.c., z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa.

Nieuprawniona zmiana cen energii elektrycznej

zmiana cen energii elektrycznej

Jedna z firm sprzedających energię elektryczną, w połowie trwania umowy na dostawę energii, poinformowała swojego kontrahenta o tym, że w związku z wystąpieniem „istotnej zmiany warunków rynkowych”, tj. znaczną zmianą cen energii elektrycznej na Towarowej Giełdzie Energii, jednostronnie dokonuje znaczącego podwyższenia cen energii elektrycznej. Dodatkowo firma ta wskazała, że zmiana ceny obowiązuje z datą wsteczną i że kontrahent otrzyma faktury korygujące do dotychczas wystawionych i zapłaconych faktur.

Umowa sprzedaży energii elektrycznej nie definiowała co należy rozumieć przez istotną zmianę warunków rynkowych. Zapis ten nie wskazywał, jaki jest mechanizm ustalający kiedy nastąpi istotna zmiana warunków rynkowych a więc w jakich sytuacjach firma sprzedająca energię elektryczną będzie uprawiona do podwyższenia ceny.

Przez nadzwyczajną zmianę stosunków (w czym mieści się istotna zmiana warunków rynkowych) rozumie się najogólniej taki stan rzeczy, który zdarza się rzadko, jest niebywały, niezwykły. […] … chodzi o okoliczności, które nie są objęte typowym ryzykiem umownym, a ponadto są obiektywne i niezależne od stron. „Istotna zmiana okoliczności” jest zdarzeniem o mniejszym stopniu intensywności niż „nadzwyczajna zmiana stosunków”, wymieniona w art. 357(1) k.c., tym niemniej sformułowanie „istotna” wskazuje na zmianę znaczącą, a jednocześnie będącą następstwem zdarzeń występujących bardzo rzadko, niezwykłych, w każdym razie nieobjętą zwykłym ryzykiem kontraktowym, z którym powinni się liczyć kontrahenci (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 13 grudnia 2016 r. I ACa 763/16). Nie może zatem skutecznie powoływać się na istotną czy nadzwyczajną zmianę stosunków strona, która przy dołożeniu należytej staranności mogła dowiedzieć się o wysokim prawdopodobieństwie zdarzeń, które w normalnych okolicznościach byłyby uznawane za nadzwyczajne.

Zgodnie z umową nie każde wahanie cen, a jedynie istotna zmiana warunków rynkowych może stanowić podstawę podwyższenia cen za energię.  Podmiot prowadzący przedsiębiorstwo sprzedające energię elektryczną nie może powoływać się na nieprzewidywalność wahań cen odbywających się – w bądź co bądź w zwykłych/normalnych granicach –  energii elektrycznej na rynku, które to wahania są zjawiskiem normalnym, przewidywalnym. Firma sprzedająca energię elektryczną powinna korzystać z dostępnych na rynku instrumentów pochodnych zabezpieczających przed skokami cen energii elektrycznej na Towarowej Giełdzie Energii.

Ponieważ firma sprzedająca energię elektryczną straszyła kontrahenta odłączeniem dostaw energii, jeśli faktury korygujące nie zostaną zapłacone, kontrahent uiścił żądane kwoty z zastrzeżeniem, że wszelkie płatności dokonane w wykonaniu zobowiązań wynikających z wystawionych faktur, w zakresie w jakim przewyższają one wysokość ceny jednostkowej za energię elektryczną z chwili zawarcia umowy, należy traktować jako płatności z zastrzeżeniem zwrotu, przez co odbiorca energii elektrycznej zabezpieczył sobie prawo dochodzenia nienależnych kwot na drodze sądowej.

Nieodzownym elementem umowy sprzedaży (również energii elektrycznej) jest cena, przy czym nie musi to być konkretna kwota. Kodeks cywilny dopuszcza możliwość wskazania podstaw do jej ustalenia. Podstawy te muszą być jednak stabilne i konkretne, określone w sposób precyzyjny, stanowczy i jednoznaczny (J. Jezioro [w:] Kodeks Cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, wyd. 5, Warszawa 2013, s. 1013, por. V CK 291/04, MOP 2005, Nr, s. 10; por. też wyr. SN z 25.06.2008 r., III CSK 20/08, niepubl. W orzecznictwie Sądu Najwyższego panuje ugruntowany pogląd, iż „istnieje możliwość wskazania podstaw do ustalenia ceny, które jednak muszą być stabilne i konkretnie oraz jednoznacznie określone. […] Wymogiem takiego oznaczenia ceny jest to, żeby dane niezbędne do jej ustalenia były uzgodnione przez strony” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2010 r., sygn. akt I CSK 505/09, LEX nr 607239). Powyższe stanowisko zostało również podtrzymane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 08 września 2017 r., sygn. akt: II CSK 877/16 gdzie wskazano ponadto, że „poza przypadkami wyraźnie wskazanymi w ustawie (np. art. 3571 § 1 k.c., art. 632 § 2 k.c.) sąd nie może wkraczać w stosunek umowny, samodzielnie ukształtowany przez strony, w ten sposób, że uzupełni jego elementy, co do których strony nie złożyły zgodnych oświadczeń woli albo zmodyfikuje te elementy, które zostały objęte ustaleniami, lecz następnie są kwestionowane przez którąś ze stron […] Oznacza to, że nie powstaje też płaszczyzna, w obszarze której sąd miałby wykonywać prawokształtujące uprawnienia i uzupełniać – choćby z odwołaniem się do racjonalnych przesłanek – oświadczeń stron, które nie były kompletne”.

Jeśli  postanowienie umowne wskazujące, iż cena może być zmieniona w przypadku wystąpienia istotnej zmiany warunków rynkowych nie zawiera jednoznacznego, stabilnego i konkretnego mechanizmu pozwalającego ustalić, kiedy ta istotność występuje, to nie jest możliwe określenie sytuacji, kiedy firma sprzedająca energię elektryczną jest uprawiona do dokonania podwyższenia ceny sprzedaży. Skoro bowiem nie jest możliwe określenie, w jakiej chwili konkretnie nastąpiła „istotna zmiana warunków rynkowych” i strony umowy nie przewidziały jednoznacznych oraz konkretnych podstaw do określenia tej kwestii, to niemożliwe jest ustalenie ani daty mającej stanowić podstawę do obliczenia podwyższonych kosztów poniesionych przez firmę sprzedającą energię elektryczną ani też kwoty tego podwyższenia.

Dlatego też kwota o jaką firma sprzedająca energię podwyższyła cenę sprzedaży była nienależne oraz, że w związku z tym, podlegała ona zwrotowi na rzecz kontrahenta na podstawie przepisu art. 410 par. 2 k.c. i odpowiednio stosowanych przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Zgodnie z art. 410 par. 2 k.c. świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Opracowanie: adw. Marcin Hołówka